X
تبلیغات
یزد - مسجد جامع یزد

مسجد جامع یزد

قدمتی بیش از نهصد سال

بدون تردید مسجد جامع كبیر یزد یكی از شاهكارهای بدیع معماری مساجد ایران به شمار می آید كه تزئینات زیبا و منحصر به فرد آن جلوه ای ستودنی به آن داده است. این مسجد در ضلع غربی‌ خیابان‌ امام خمینی، انتهای ‌خیابان مسجد جامع، محله دروازه شاهی‌ واقع است.

بانی اولیه بنا در قرن پنجم هجری «امیرعلاءالدوله كالنجار» اولین امیر كاكویی بوده است در اين زمان اغلب توسعه شهر يزد به طرف شمال شرق بوده است. از آباداني‌هايي كه آل كاكويه در يزد ايجاد كردند، نمي‌توان به راحتي گذشت، از جمله ايجاد قنات‌هاي متعدد، مساجد، مدارس و كتابخانه‌ها.آخرين فرد از سلسله آل كاكويه يعني امير فرامرز در سال ۵۳۶ از دنيا رفت،

 اما بنای‌ كنونی مسجد مربوط به دوران حکومت "آل مظفر" در قرن هشتم و نهم هـ. ق است. "سید رکن الدین" پس از احداث بقعه، میدان، آب انبار و ساعت به تعمیر و احیاناً تجدید بنای این مسجد همت گماشت و دیگرانی در  بعد از او به ساخت احیا و مرمت مسجد پرداختند که در ذیل میآید.

  عده ای عقیده دارند ‌كه در دوران پیش ‌از اسلام در این‌ مكان‌ آتشكده‌ای بر پا بوده ‌كه تا دوران بعد از اسلام نیز دوام داشته،اما دلایل‌كافی برای‌این مدعا در دست‌نیست. اما آنچه‌ مسلم و‌مكتوب است، آن است كه در قرن پنجم هجری‌ «امیرعلاءالدوله كالنجار»‌ اولین امیر‌كاكویی پس از ورود به یزد به ‌تعمیر و نوسازی مسجدی به نام مسجد جمعه شهرستان می‌پردازد كه در قرون قبلی برپا بوده و قبله آن سه درجه نسبت به قبله اصلی به سمت شرق انحراف داشته است. همسرش ارسلان خاتون مناری در كنار مسجد اولیه بنا می كنند كه تا قرن نهم برپا بود.

فرزند ایشان «علاءالدوله گرشاسب» (513 ـ 488 هجری) مسجد دیگری با طرح تك ایوانی گنبد در جوار مسجد عتیق و در سمت غربی آن بنیان نهاد. وی پایاب قنات زارچ كه هم اكنون نیز در صحن فعلی واقع است احداث می كند و جماعت خانه ای در ضلع غربی بنا می افزاید كه در سال 1240 شبستان شازده بر روی آن ساخته می شود. در سال 536 هجری قمری به بعد نیز دختران فرامرز بن امیرعلی بن فرامرز شبستان و مقبره ای برای خود به مسجد اضافه می كنند.

پایه های مسجد جامع نو در سال های 724 یا 728 هجری قمری در پشت قبله مسجد جامع قدیم توسط «سیدركن الدین محمد‌بن قوام الدین بن نظام حسینی یزدی قاضی» گذارده شده است.

در سال 732 هجری قمری «مولانا عفیف الدین» مناره ای بر سر گنبد مقصوره قدیم احداث می نماید و سید شمس الدین فرزند سیدركن الدین وقفیات جدیدی بر موقوفات آن می افزاید و در سال 777 هجری قمری در زمان حكومت شاه یحیی درگاه جدیدی از مسجد جامع قدیم به مسجد نو باز می كنند كه همان كریاس ضلع شرقی است.

در دوران تیموری در سده نهم نیز تغییرات و الحاقات بسیاری در مسجد صورت می گیرد. در سال 809 هجری قمری "خواجه جلال الدین خوارزمی" پایابی در مسجد ساخته و گنبدخانه را تماماً كاشی كاری می كند. در سال 819 شاه نظام كرمانی دست به ساخت و ساز جدید می زند وی كاشی كاری مسجد را تمام كرده و كتیبه ای به خط بهاالدین هزار اسپ (سوره فتح) بر صحن مسجد ثبت می كند كه از آن كتیبه تنها بخشی در دو طرف ایوان باقی مانده است. وی همچنین كتابه درگاه مسجد به القاب شاهرخ تراشیده و بر دست راست صفه جماعت خانه و گنبدی می سازد.

در سال 836 هجری به فرمان ستی فاطمه همسر امیر چقماق شاهی مسجد را با سنگ مرمر فرش كرده و دو ستون در طرفین ایوان می تراشندو منبر کاشیکاری شده، جای منبر چوبی قدیمی را گرفت.

در سال 861 هجری قمری خواجه معین الدین میبدی به مرمت جماعت خانه شاه نظام كه در حال انهدام و ویرانی بوده می پردازند. در سال 862 اقدامات ساختمانی عمده ای در زمان امیر نظام الدین حاجی قنبر جهانشاهی در مجموعه قدیمی مسجد رخ می دهد و چهره مسجد را كاملاً دگرگون می سازد وی همچنین القاب پادشاه زمان میرزا جهانشاه قره قویونلو به خط مولانا شمس الدین محمد شاه حكیم به كاشی تراشیده و در سردر مسجد نصب می نماید. در زمان سلطنت شاه طهماسب صفوی شخصی به نام «آقا جلال الدین محمد» مشهور به مهتر جمال، حاكم وقت یزد دو منار بر سردر رفیع مسجد می افزاید. یکی از دو مناره سر در اصلی، دارای دو مسیر حرکت مستقل است. در زیر صحن مسجد پایاب یا سردابه ای وجود دارد که با آجر و کاشی مزین شده است. در اضلاع شمالی و غربی مسجد، دو راه ورودی جهت پایاب تعبیه شده است.

در دوره افشاریه هیچ گونه خبری از اقدامات ساختمانی از مسجد در دست نیست. اما در دوره زندیه كتیبه ای به تاریخ 1172 هجری قمری در كریاس ضلع شرقی مسجد نصب است كه بر آن وقفنامه ای بر مسجد جامع قدیم نقش بسته است.

در دوره قاجاریه تخریب و نوسازی وسیعی در مجموعه مسجد جامع رخ می دهد كه دگرگونی و تغییر چهره آن را به ارمغان می آورد. این اقدامات در زمان فرمانروایی شاه محمد ولی میرزا در یزد و در زمان سلطنت فتحعلی شاه قاجار رخ می دهد و عملیات ساختمانی وی از سال 1236 آغاز شده است و در سال 1240 به پایان می رسد.

وی اقدام به تخریب بخش های قدیم مسجد نموده و صحن بزرگ فعلی مسجد با رواق های اطراف آن را اضافه می كند. همچنین شبستان بزرگی در ضلع غربی مسجد بر روی ساخت و سازهای كاكویان احداث كرده و انحراف قبله آن را تصحیح می كند كه در حال حاضر به شبستان شازده اشتهار دارد.  بعد از این اقدامات موقوفات قدیمی مسجد از بین رفته و بدین ترتیب به علت عدم وجود ضمانت مالی در مدت زمان طولانی و نزدیك به یك قرن مسجد روی به تخریب نهاده تا در سال 1349 هیأت حامیان مسجد جامع كبیر یزد، تحت نظارت مرحوم حاج سید علی وزیری و به یاری محمد تقی مصطفوی (باستان شناس) تشكیل و به احیای مسجد پرداختند. به هر تقدیر علی رغم نو سازی مسجد كه منجر به احیای این بنای بزرگ تاریخی شد. توسط هیآت حامیان، تصمیم بر تخریب ‌بقایای بناهای اولیه گرفته شده و در مكان آن شبستان جدیدی در ضلع شرقی صحن ساخته شد.

 

محراب این مسجد از سنگ مرمر یکپارچه است. ( گفته می شود كه: خاكی كه از آن برای ساخت محراب مسجد جامع یزد از آن استفاده شده تماماً تربت امام حسین(ع) است كه در زمان ساخت مسجد از كربلا به یزد آورده میشد و در ساخت محراب مسجد از آن استفاده میكردند.)

علي جندقي در مقاله اي با عنوان " جامع يزد " كه در سال 1327 و در مجله يغما به چاپ رسيده ،به شرح حال مسجد و همچنين گزارش كوتاهي از مرمت مسجد پرداخته است ، در قسمتي از اين مقاله كه مسجد را قبل از مرمت توصيف كرده ، نوشته است:

" ... كاشي مناره ها و قسمت هايي از گنبد و ايوان، شكسته و ريخته، آجرفرش بام ها، خرد شده، سقف و ستون، شكاف برداشته، سنگ هاي مرمر پيشگاه، به وضعي نامنظم و نامطلوب درآمده، و كتيبه بزرگ دور گنبد و ايوان، در شرف ريختن بود. اين وضع رقت بار، هر بيننده صاحب دلي را متاثر مي ساخت و بسي جاي دريغ و افسوس بود كه اين بناي عظيم، كه به همت مرداني چند، استوار شده و در طول قرون گذشته، يادگار پرافتخار مسلمين و نمودار احساسات مذهبي بوده، خراب و ويران گردد ... "

با وجود اين مقاله و همچنين با مقايسه عكسهاي قديم و جديد ، ميتوان به اراده پولادين مردي پي برد كه با همت خود ، مسجد جامع يزد را از وضع نابسامان و در حال تخريب نجات داد .

حجة الاسلام حاج سيد علي محمد وزيري با تأسيس هيئت حاميان مسجد جامع يزد ، توانست گام بزرگي در مرمت و احياء مسجد بردارد ، بطوريكه تنها با مقايسه ظاهري در عكسها ، ميتوان به همت وي

 جهت مرمت مسجد پي برد .

:

 

شرح اينكه چگونه اين تصميم توسط اين مرد عارف گرانقدر گرفته شده را بهتر است از قلم دكتر عبدالحسين جلاليان بخوانيم

" ... در يكي از ليالي قدر سال 1312 شمسي، هنگامي كه آن مرحوم، ديرگاه از مجلس احياء به منزل مراجعت مي فرمود، نگاهشان به مسجد خاموش و بي رونق مسجد جامع افتاد كه در آن زمان رضاخاني تقريباً به خرابه اي تبديل شده و جز مشتي كبوتر، ذي حياتي در رواق هاي آن به ذكر خدا مشغول نبود. در آن لحظه با تاثر شديد در نزد خداي خود متعهد شد كه در راه تعمير و آباداني و ترويج اين مسجد كمر همت بربندد. در آن دل شب در دل مردي با اراده آهنين، چنين تصميمي شكل گرفت و صبح روز بعد گام اول برداشته شد و سالي چند نگذشت كه در مسجد از لحاظ وضع ظاهر و باطن، تغييراتي شگرف انجام پذيرفت. ... "

 

منبع گردآوری از سایتهای اینترنتی
برچسب‌ها:
مسجد جامع یزد, یزد, آل کاکویه
+ نوشته شده توسط - در یکشنبه سیزدهم اسفند 1391 و ساعت 21:25 |